Denker des Vaderlands René ten Bos: ‘Je moet de mening bestrijden’

leestijd: 5 minuten

René ten Bos is de vierde in rij als Denker des Vaderlands, de eretitel van Filosofie Magazine, Stichting Maand van de Filosofie en dagblad Trouw. Wat kunnen we van Ten Bos verwachten?

   Doelbewust dwalen

Na tegen-denker Hans Achterhuis en mee-denker René Gude stelde Denker des Vaderlands Marli Huijer het tussen-denken centraal. Nu geeft zij de spreekwoordelijke fakkel door aan René ten Bos. Zijn denken noem ik een dwaal-denken: het is niet tegen, mee of tussen, maar gaat door al het denken heen. Het is een doelbewust dwalen, en dat is precies wat we in dit interview doen.

René ten Bos, Bureaucratie is een inktvis. Boom uitgevers Amsterdam, 192 pagina’s.

‘Ik stap er gewoon vrij intuïtief in,’ zegt Ten Bos. ‘Ik heb natuurlijk wel kernthema’s.’ Denk hierbij aan transparantie, het centrale onderwerp in zijn boek Bureaucratie is een inktvis, waarmee hij vorig jaar de Socratesbeker won. Daarbij wil hij filosofie aantrekkelijker maken voor jongeren. ‘Ik wil ook iets doen aan de kloof tussen wetenschap en samenleving.’

   Je moet de mening bestrijden

Toch bepaalt volgens hem heel vaak de waan van de dag welke thema’s je als Denker des Vaderlands zult behandelen. ‘Mensen willen van jou een mening en filosofen hebben het doorgaans moeilijk om meningen te formuleren, want filosofie is eigenlijk tegen mening. Doxa was het oude Griekse woord voor mening. Wat doen wij? Wij formuleren paradoxen. Je moet de mening bestrijden.’

   Oriëntatiepunten voor de toekomst

‘Ik wil wel met een zekere blijmoedigheid filosoferen, ook al schrijf ik over soms zware onderwerpen,’ aldus Ten Bos. Hij is erg beïnvloed door literatuur en poëzie, wat te zien is aan de vele boeken in zijn huis. ‘Ik probeer een zekere literaire kwaliteit in mijn stukken te krijgen,’ zegt hij. Dat literaire is met name sterk aanwezig in zijn metaforen. Zo begint hij zijn nieuwste werk, Dwalen in het antropoceen, met een beeldende anekdote, die bestaat uit verschillende metaforen die in het hele boek terugkomen. Hij prikkelt daarmee beide hersenhelften. ‘Ik probeer filosofie te verbinden met niet-filosofie,’ benadrukt Ten Bos.

Lees ook: recensie Dwalen in het antropoceen van René ten Bos.

René ten Bos, Dwalen in het antropoceen. Boom uitgevers Amsterdam, 192 pagina’s.

Alleen filosoferen voor filosofen heeft hij nooit geambieerd. ‘Als je het land doortrekt, zie je vaak alleen grijze koppen.’ Ik grinnik en denk terug aan alle verbaasde blikken die ik als jonge filosofieliefhebber vaak krijg bij een filosofische lezing. Hij vindt het jammer. Als Denker wil hij wel actiever worden op het internet. Of hij daarmee jongeren zal bereiken, kan hij niet zeggen. ‘Ik zoek natuurlijk wel onderwerpen die heel actueel zijn.’ In Dwalen in het antropoceen belicht hij hoe de mens (de antropos) invloed uitoefent op de aarde. Door het onderwerp vanuit verschillende hoeken te bekijken, biedt hij oriëntatiepunten om na te denken over de toekomst.

   Denken als oplossing

Wel heeft hij zijn twijfels over de naam Denker des Vaderlands. ‘Veel mensen denken dat ze door denken tot oplossingen van allerlei ingewikkelde vraagstukken komen. Dat weet ik niet. Ik kom weleens teksten tegen, waarin wordt gezegd: “Als wij maar de juiste dingen denken, dan komt het goed.” Net alsof denken niet af en toe intrinsiek kwaadaardig kan zijn. Je hebt goed en verkeerd denken en daarover verschilt iedereen van mening,’ aldus Ten Bos. ‘Ik ben wel geneigd om dingen die ik denk niet heel serieus te nemen, want anders draai je helemaal weg en raak je in de war.’

   De ‘schijnconstructie’ van volk en elitie

Hij kijkt uit naar een mooie, maar drukke tijd. ‘Ik begrijp dat je als Denker des Vaderlands niet meer echt aan lezen toekomt.’ Aan boeken schrijven zal hij ook niet echt toekomen, maar we kunnen in ieder geval veel columns verwachten. Ook wil hij een tekst schrijven over de botsing tussen elite en volk, die volgens hem een ‘schijnconstructie’ is. Daarvoor wil hij de grotparabel van Plato gebruiken. ‘Ik ben zelf het voorbeeld van een volkse jongen die het zogenaamd geschopt heeft tot elite. Ik heb ook veel ervaring met elite die volk wordt. Er zijn allerlei kruisbestuivingen.’

Lees ook: recensie Bureaucratie is een inktvis van René ten Bos.

Volgens Ten Bos leven we ‘in een tijd waarin erg veel gepolariseerd wordt.’ Hij beschrijft die tegenstellingen als een schilderij van Mark Rothko die kleurvlakken in elkaar laat overlopen. ‘Bijvoorbeeld blauw en groen. Je ziet een blauw vlak en een groen vlak, maar niet waar het groene in het blauwe overgaat.’ Hij gelooft niet in de constructie van scherpe scheidingslijnen in de samenleving. ‘Die indifferentiezones vind ik interessant.’

   Indifferentiezones en waarom Ten Bos zo fascineert

In zijn boeken dwaalt Ten Bos door die indifferentiezones. Hij bevraagt alles, beschrijft elk standpunt. Het antwoord schuwt hij niet, maar liever stelt hij een wedervraag. Zijn vlijmscherpe analyses brengt hij in toegankelijk taalgebruik. Je kunt niet anders dan lachen om zijn droge, terloopse humor, omdat je het steeds weer niet verwacht. Met die lach komt dan de ontspanning. Hij sleurt je de diepte in en met elke grap zoom je uit, zodat je het grote geheel weer ziet. René ten Bos is ongekend goed in het stellen van kleine en grote vragen zonder de aandacht van de lezer te verliezen.


Dit interview verscheen eerder in de BKFilosofie, de filosofische special van de Boekenkrant (april 2017). Auteursfoto: © Corbino

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *